Ἐν ἀνατολαῖς τοῦ φωτός, ἐκεί, ὅπου ἡ ἱερά καὶ ἄφθαρτος παράδοσις τῆς Ῥωμανίας ἤκμασε διὰ χιλιετηρίδα σχεδόν, αὐτὴ ἡ πόλις, ἡ Βασιλίς τῶν πόλεων, ἡ Κωνσταντινούπολις, ἔπεσεν ὑπὸ τὴν χαλινὸν τοῦ ἀνέμου τῆς Ἀνατολῆς. Ἡ ἡμέρα ἐκείνη, ἡ ἐπονειδίστως μελανάγραφος ἐν ταῖς σελίσιν τῆς ἱστορίας, ἔσχισε τὸ πέπλον τῆς αἰωνιότητος τῆς Βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας, βυθίζουσα ὄχι μόνον μίαν πόλιν, ἀλλὰ σύμπαντα τὸν Ἑλληνισμόν, εἰς πένθος καὶ θρῆνον.
Ἐπὶ βασιλείας τοῦ τελευταίου αὐτοκράτορος, Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου, ἀνδρὸς ἀνδρείου καὶ φιλοπατρίδου, ἐσυγκροτήθη ἡ ὕστατη ἄμυνα τῆς Πόλεως. Οὐκ ἦτο πλούτος οὐδὲ στράτευμα πολυπληθές· μόνοις ἐναπομείναντες φύλακες ἦσαν ὁ πατριωτισμός, ἡ πίστη, καὶ ἡ παράδοσις μιᾶς λαμπρᾶς ἀρχοντιάς. Τοῖς τεῖχεσιν τῆς Πόλεως ὑψώθησαν ψυχαὶ μὴ ὅπλα· θάρρος καὶ ἐλπίς μὴ μηχαναί.
Ἀντικρύ τῆς Πόλεως ἐστρατοπέδευσε τὸ ἀχανὲς στράτευμα τοῦ Μωάμεθ τοῦ Β’, τοῦ ἐπονομαζομένου Πορθητοῦ. Νεανίας μὲν ὁ ἡγεμών, ἀλλ’ ἔνδοξος καὶ φιλομαθής, προετοιμασμένος στρατηγικῶς καὶ ψυχικῶς διά τὴν κατάκτησιν. Μεταξύ 6ης καὶ 7ης Ἀπριλίου τοῦ σωτηρίου ἔτους 1453, ἔστησε τὸ στρατόπεδον ἐν τοῖς προαστείοις καὶ ἤρχισεν ἡ πολιορκία.
Ἡ πολιορκία διήρκεσεν σχεδὸν πεντήκοντα ἡμέρας. Καὶ καθ’ ἑκάστην ἐντείνετο ἡ πίεσις, καθ’ ἑκάστην πληθυνόταν τὰ τραύματα τοῦ πολύπαθου σώματος τῆς Πόλεως. Μηχανὰς ἐστρατεύσατο ὁ ἀντίπαλος· πυροβόλα τερατώδη, καὶ ἐν αὐτοῖς τὸ θρυλοῦμενον κανόνι τοῦ Οὐρβανοῦ, ὃ βρόντησε τὰ τείχη καὶ ἐπλήγωσε τὰ στήθη τῆς Ῥωμανίας.
Κατὰ τὴν νύκτα τῆς 28ης Μαΐου, ἐτελέσθη ἡ ὑστάτη Θεία Λειτουργία ἐν τῷ μεγαλοπρεπεῖ ναῷ τῆς Ἁγίας Σοφίας. Συμμετέσχον πάντες – ὀρθόδοξοι, λατινόφρονες, στρατιῶται καὶ πολῖται, πάντες ὡς εἷς. Τὰ δάκρυα τῶν ἀνθρώπων ἔρρεον ὡς εὐχὴ καὶ ἀνάστασις· ὁ βασιλεὺς ἔλαβε τὰ ἅγια καὶ ἐζήτησεν συγγνώμην ἀπὸ πάντας. Ήτο ὥρα τοῦ Τέλους.
Κατὰ τὴν πρωΐαν τῆς 29ης Μαΐου, τὰ σάλπιγγες τοῦ πολέμου ἠχοῦν, καὶ ὁ Μωάμεθ διέταξεν γενικὴν ἐπίθεσιν. Οἱ ὑπερασπισταὶ τῆς Πόλεως, παρὰ τὴν κόπωσιν καὶ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν, ἀντετάχθησαν ὡς λέοντες. Ὁ Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος, ἐπὶ τῶν τειχῶν, μετὰ ξίφους γυμνοῦ, μάχεται ὡς ἀπλὸς στρατιώτης, φωνάζων τὸν λόγον τὸν ἀθάνατον: «Οὐκ ἔστι τοῖς Ῥωμαίοις τὸ φυγεῖν».
Κατά τὴν τρίτην φάσιν τῆς ἐπιθέσεως, ἡ Πύλη τοῦ Ἁγίου Ρωμανοῦ ἐσπάσθη. Τὸ στράτευμα τῶν Ὀθωμανῶν ἐξεχύθη ὡς πλημμύρα, καὶ ἡ Πόλις ἐγένετο αἷμα, σιδηροῦν φρῦγμα καὶ δάκρυ. Ὁ βασιλεὺς ἔπεσεν ἐπὶ τοῦ πεδίου, ἀγνώριστος, ἐν τῇ τιμῇ καὶ τῇ σιωπῇ. Ἡ καρδία τῆς Ῥωμανίας ἐπαύθη.
Ἐπακολούθησε σφαγὴ, λεηλασία, καὶ ὀδύνη. Ὁ λαὸς ἐπλήγη· ναοὶ ἐβεβηλώθησαν, γυναῖκες ἐπροσβλήθησαν, παιδία ἐσκλαβώθησαν. Ἡ Ἁγία Σοφία ἐμεταβλήθη εἰς τζαμί, καὶ ὁ ἤχος τῶν καμπανῶν ἐσιώπησεν ἄχρι καιροῦ. Οἱ πύργοι ἐσείσθησαν· τὰ μάρμαρα ἐδόνουν· ἡ ἱστορία ἐσταύρωσε τὸ Γένος.
Καίτοι, ἐν μέσῳ τῆς τραγωδίας, ἀνεφάνη φῶς μυστικὸν. Οὐχὶ ἡ κατάλυσις, ἀλλ’ ἡ μετάστασις. Τὸ πνεῦμα τῆς Κωνσταντινουπόλεως διεσώθη ἐν ταῖς καρδίαις τῶν Ῥωμιῶν, ἐν ταῖς μοναῖς τοῦ Ἄθω, ἐν ταῖς σχολαῖς τοῦ Γένους, ἐν τῇ μουσικῇ, τῇ γλώσσῃ, τῇ ψυχῇ. Ἐγένετο μῦθος, ἔμβλημα, ἐλπίς.
Ἡ Ἄλωσις τῆς Πόλεως δὲν ἦτο μόνον στρατιωτικὴ ἥττα, ἀλλὰ ἥττα πνευματικὴ τοῦ ἀνθρώπου, ὅταν ἡ βαρβαρότης ἐπικρατεῖ τοῦ κάλλους, καὶ ὁ φανατισμὸς τῆς ἀνοχής. Καίτοι ἡ Πόλις ἔπεσεν, ἡ ἰδέα τῆς Πόλεως ζῇ. Ζῇ διότι ἡ Ῥωμανία ἐκράτησε μέσα της τὸ φῶς τοῦ Χριστοῦ, τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ τῆς παιδείας. Ζῇ ἐπειδὴ ἡ ψυχὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶναι ἀθάνατος.
Καὶ ἐν ταῖς ψυχαῖς τῶν τέκνων τῆς, ἡ Πόλις μένει ἀγία, μένει ἄφθαρτος, μένει ἀνεπίληπτος. Ἕως ὅτου ἐλθῇ ὁ καιρὸς, ὅτε «πάλιν με χρόνους, με καιρούς, πάλιν δικά μας θὰ ‘ναι».