Ο Παπισμός ιστορικά απέναντι στο Βυζάντιο και την Ορθοδοξία (8ος–15ος αι.)

 

Ο Παπισμός ιστορικά απέναντι στο Βυζάντιο και την Ορθοδοξία (8ος–15ος αι.). Χωρίς ειλικρινή συγνώμη και άρση των αιτιών που προκάλεσαν το Σχίσμα, δεν νοείται συμπόρευση και κοινωνία Ορθοδόξων και Καθολικών

Του Γρηγόρη Γ. Καλύβα

Τα τελευταία χρόνια , πότε επίσημα και πότε ανεπίσημα , βρίσκεται σε εξέλιξη διάλογος μεταξύ των δύο κορυφαίων ταγών της Χριστιανοσύνης :  του Πάπα Ρώμης και του Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως με στόχο την άρση των διαφορών που οδήγησαν στο γνωστό σχίσμα (Το σχίσμα των εκκλησιών, γνωστό και ως Μεγάλο Σχίσμα που  συνέβη το 1054 μ.Χ. και αποτέλεσε τη διάσπαση της κοινωνίας μεταξύ της Δυτικής (Ρωμαιοκαθολικής) και της Ανατολικής (Ορθόδοξης) Εκκλησίας, μετά από αμοιβαίους αναθεματισμούς μεταξύ του Πάπα Λέοντα Θ’ και του Πατριάρχη Μιχαήλ Α’ Κηρουλάριου. Αν και η επίσημη χρονολογία είναι το 1054, στην πραγματικότητα αποτέλεσε την επισημοποίηση μιας προϋπάρχουσας κατάστασης Θεολογικών  διαφορών που είχαν αρχίσει να διευρύνονται αιώνες νωρίτερα).

Στην πρόσφατη επίσκεψη του Πάπα Λέων ΙΔ΄ στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως διακηρύχτηκε μετά επιτάσεως  ο κοινός στόχος των δυο θρησκευτικών ηγετών της Χριστιανοσύνης (Πάπα – Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως )  να οδηγηθούν οι δύο Εκκλησίες στην ένωση και κοινή πορεία ( Κοινή διακήρυξη Πατριάρχη Βαρθολομαίου και Πάπα Λέοντα ΙΔ’ για ενότητα των Χριστιανών και κοινό Πάσχα σε πρώτη φάση). Επειδή στην κοινή διακήρυξη των δύο πνευματικών ταγών της Χριστιανοσύνης καλούμαστε και εμείς οι λαϊκοί Χριστιανοί να προσευχόμαστε για την ευόδωση των προσπαθειών συνεννόησης  με στόχο την ένωση _οι δύο προκαθήμενοι επιβεβαιώνουν την αποφασιστικότητά τους να συνεχίσουν να πορεύονται μαζί “στην αγάπη και την αλήθεια”, καλούμε  όλους τους πιστούς -κληρικούς, μοναχούς και λαϊκούς να προσεύχονται και να εργάζονται για την εκπλήρωση αυτής της θείας παράκλησης_ πριν το κάνουμε αυτό θα πρέπει να μελετήσουμε την ιστορία που κατά την άποψή μας αποτελεί την σταθερή βάση προκειμένου να διαμορφώσουμε την τελική μας στάση απέναντι στην εν λόγω πρόσκληση – πρόκληση !!!

1.Η πολιτική του Παπισμού έναντι του Βυζαντίου και της Ορθοδοξίας

1.1 Η σχέση Παπισμού και Βυζαντινής Αυτοκρατορίας δεν αποτελεί απλώς ένα κεφάλαιο εκκλησιαστικής ιστορίας· είναι κεντρικός άξονας για την κατανόηση της ευρωπαϊκής μεσαιωνικής πολιτικής, της διαμόρφωσης του Λατινικού κόσμου και της τελικής τύχης του Βυζαντίου. Η σύγκρουση δεν περιορίστηκε σε θεολογικές διαφορές· υπήρξε σύγκρουση θεσμών, εξουσίας, συμφερόντων και κοσμοαντίληψης. Στην πορεία των αιώνων, ο Παπισμός συχνά έδρασε με τρόπους που αποδυνάμωσαν το Βυζάντιο και υπονόμευσαν την αυτονομία της Ορθοδοξίας, παρά τις περιόδους περιστασιακής συνεργασίας με κορύφωση την άλωση την πρώτη άλωση της Βασιλεύουσας πόλεως το 1204 από τους σταυροφόρους του Βατικανού  και την λήστευση των Χριστιανικών θησαυρών της Βασιλεύουσας .

2. Θεολογικές και θεσμικές βάσεις της αντίθεσης

2.1 Το ζήτημα του πρωτείου

Στην Ανατολή, ο Πατριάρχης Ρώμης αναγνωριζόταν ως «πρώτος μεταξύ ίσων», τίτλος τιμής λόγω της αρχαιότητας της έδρας του, όχι εξουσίας. Η Ρώμη, όμως, ανέπτυσσε από τον 6^ο  αιώνα και μετά μια θεολογία όπου ο Πάπας θεωρούνταν διάδοχος του Πέτρου με καθολική δικαιοδοσία επί όλων των Εκκλησιών. Η Ανατολή αντιλαμβανόταν το πρωτείο ως πρωτείο διακονίας, η Δύση ως πρωτείο εξουσίας. Εδώ βρίσκεται το καρδιά του Σχίσματος.

2.2 Το Filioque ως σύμπτωμα βαθύτερης διαφοράς

Η μονομερής προσθήκη στο Σύμβολο, χωρίς Οικουμενική Σύνοδο, έγινε αντιληπτή στην Ανατολή ως παραβίαση της συνοδικότητας, πέραν του θεολογικού ζητήματος. Η ενέργεια αυτή κατέδειξε ότι η Ρώμη θεωρούσε τον εαυτό της νομοθέτη της Χριστιανοσύνης που δογματίζει χωρίς διαδικασία συνοδικότητας

2.3 Το Φωτιανό ζήτημα (867–880)

Η σύγκρουση του Πατριάρχη Φωτίου με τον Πάπα Νικόλαο Α΄ ήταν σημαντικό ορόσημο: Η Ρώμη απαίτησε να εγκρίνει την εκλογή Πατριάρχη. Επενέβη στα βουλγαρικά εδάφη διεκδικώντας εκκλησιαστική κυριαρχία. Η Ανατολή ερμήνευσε αυτή τη στάση ως εισβολή σε κανονικά όρια.

3. Πολιτισμικό χάσμα και διαφορετικά πολιτικο-κρατικά μοντέλα

3.1 Το βυζαντινό πρότυπο: αυτοκρατορική συγκρότηση

Το Βυζάντιο ήταν συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας· ο Αυτοκράτορας λειτουργούσε ως συντονιστής της Εκκλησίας, όχι ως ιεράρχης, αλλά ως πολιτικός εγγυητής της ενότητας. Η συνοδικότητα ήταν θεμέλιο του εκκλησιαστικού βίου.

3.2 Το δυτικό πρότυπο: παπική κεντρικότητα

Μετά την κατάρρευση της δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο Πάπας αναδείχθηκε σε θεματοφύλακα της κοινωνικής και θρησκευτικής συνοχής. Το πολιτικό κενό της Δύσης συνέβαλε στη θεμελίωση του παπικού ηγεμονισμού.

3.3 Σταδιακή αποξένωση

Η διαφορετικότητα πολιτισμού, νοοτροπίας και εκκλησιαστικής παράδοσης προκάλεσε σταθερή επιδείνωση. Το Σχίσμα του 1054 απλώς επισφράγισε μια βαθύτερη πραγματικότητα.

4. Οι Σταυροφορίες και η ρήξη Δύσης– Βυζαντίου

4.1 Η Πρώτη Σταυροφορία (1095–1099)

Το Βυζάντιο ζήτησε βοήθεια από τη Δύση, αλλά οι Σταυροφορίες απέκτησαν δική τους δυναμική, υπό παπικό έλεγχο. Οι Σταυροφόροι δεσμεύονταν περισσότερο προς τον Πάπα παρά προς την Κωνσταντινούπολη. Η μετέπειτα εγκατάσταση λατινικών κρατών στην Ανατολή (Αντιόχεια, Τρίπολη, Ιερουσαλήμ) δημιούργησε σύγκρουση συμφερόντων με το Βυζάντιο.

4.2 Οι επόμενες εκστρατείες

Η Β΄ Σταυροφορία κατέληξε σε αμοιβαία δυσπιστία. Η Γ΄ Σταυροφορία αναζωπύρωσε ανταγωνισμούς· η Δ΄ Σταυροφορία έμελλε να γίνει η καθοριστική σύγκρουση.

4.3 Η Δ΄ Σταυροφορία και η Άλωση του 1204

Η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από Λατίνους, με παπική ανοχή, αποτελεί σημείο καμπής: Λεηλατήθηκαν ιερά, μνημεία, θησαυροί, βιβλιοθήκες. Επιβλήθηκε Λατίνος Πατριάρχης στην Αγία Σοφία. Ιδρύθηκε Λατινική Αυτοκρατορία, διαλύοντας τον βυζαντινό κόσμο. Αυτό υπήρξε ίσως το μεγαλύτερο πλήγμα κατά της Ορθοδοξίας και της αυτοκρατορίας στην ιστορία της.

5. Η περίοδος 1204–1261: επιβολή και αντίσταση

Κατά την Λατινοκρατία: Προσπάθειες εκλατινισμού. Δημιουργία λατινικού κλήρου και δομών. Διωγμοί ορθοδόξων ιεραρχών. Ταυτόχρονα, η βυζαντινή παράδοση επιβίωσε στα κράτη της Νίκαιας, της Τραπεζούντας και της Ηπείρου. Η αποκατάσταση της Πόλης το 1261 δεν αντέστρεψε την παρακμή.

6. Παπικές πιέσεις για Ένωση (13ος–15ος αι.)

6.1 Η Σύνοδος Λυών (1274)

Ο Μιχαήλ Η΄ υποτάχθηκε προσωρινά στις παπικές απαιτήσεις για να αποφύγει δυτική επίθεση. Η ένωση απορρίφθηκε από τον λαό και τον κλήρο, που την θεώρησαν προδοσία της πίστης.

6.2 14ος αιώνας: συνεχείς παπικές αποστολές

Στόχος: η ανατολική Εκκλησία να δεχθεί τον Πάπα ως ύπατο αρχηγό. Το Βυζάντιο, πιεζόμενο από τους Οθωμανούς, αναζητούσε συμμαχίες, αλλά οι παπικοί όροι ήταν θεσμικά απαράδεκτοι για την Ορθοδοξία.

6.3 Η Σύνοδος Φερράρας–Φλωρεντίας (1438–1439)

Οι Βυζαντινοί αντιπρόσωποι, εξαντλημένοι από την οθωμανική πίεση, υπέγραψαν την ένωση.

Η πράξη θεωρήθηκε «ακούσια» και «εξαναγκασμένη». Ο λαός και οι περισσότεροι ιεράρχες την απέρριψαν. Η συμφωνία απέτυχε να γίνει σώμα της Εκκλησίας.

7. Η Άλωση και ο ρόλος της Δύσης

7.1 Ανεπαρκής δυτική στήριξη

Παρά την προσωρινή αποδοχή της Ένωσης, η βοήθεια που έφτασε το 1453 ήταν περιορισμένη. Πολλοί Λατίνοι ηγεμόνες θεωρούσαν ότι χωρίς πλήρη υποταγή στον Πάπα δεν νοούνταν υποχρέωση βοήθειας.

7.2 Η τελική κατάρρευση

Η Άλωση δεν ήταν μόνο στρατιωτική αποτυχία. Ήταν και αποτέλεσμα της γεωπολιτικής απομόνωσης του Βυζαντίου, στην οποία συνέβαλαν οι μακραίωνες εντάσεις με τη Δύση και ο παπικός επιθετικός ηγεμονισμός.

8. Προβληματισμοί – δυσπιστία προθέσεων Πάπα

α. Στρατηγικό μοτίβο παπικής πολιτικής .Κατά τους αιώνες, ο Παπισμός λειτούργησε βάσει τριών σταθερών αξόνων: α. Εκκλησιαστικός ηγεμονισμός. Συστηματική επιδίωξη να τεθεί η Ανατολή υπό παπική δικαιοδοσία. β. Γεωπολιτική επέκταση. Σταυροφορίες, λατινική εγκατάσταση και πολιτική πίεση συχνά στρέφονταν εναντίον του Βυζαντίου. γ. Πολιτισμική σύγκρουση. Δύση και Ανατολή είχαν διαφορετικά πολιτικά και εκκλησιαστικά μοντέλα.

8.1 Επιπτώσεις στο Βυζάντιο

Σοβαρή στρατιωτική και οικονομική αποδυνάμωση, ιδίως μετά το 1204. Κρίση ταυτότητας και κοινωνική διχόνοια λόγω των πιέσεων για Ένωση. Μακροχρόνια γεωπολιτική απομόνωση.

8.2 Επιπτώσεις στην Ορθοδοξία

Διατήρηση της συνοδικότητας ως αντίδραση στην παπική κυριαρχία. Εδραίωση μιας εκκλησιαστικής and πολιτισμικής αυτοσυνειδησίας που διαφοροποίησε οριστικά την Ανατολική Εκκλησία από τη Δύση. Ο ρόλος των Παπικών απέναντι στο Βυζάντιο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί μονοσήμαντα «εχθρικός»· υπήρξαν και περίοδοι συνεργασίας. Όμως, στις κρίσιμες καμπές της ιστορίας, ο Παπισμός λειτούργησε με τρόπο που εξυπηρετούσε δυτικές επιδιώξεις και συχνά υπονόμευσε την πολιτική και πνευματική αυτονομία της Ανατολής. Η αντιπαράθεση αυτή διαμόρφωσε την ευρωπαϊκή ιστορία και σφράγισε την ταυτότητα της Ορθοδοξίας. Ωστόσο στην διαδικασία διαλόγου Ορθοδόξων – Καθολικών υπάρχουν ανυπέρβλητα αγκάθια .

1. Πρωτείο Πάπα (το μεγαλύτερο εμπόδιο) :Η Ρώμη δέχεται πως ο Πάπας διαθέτει καθολική δικαιοδοσία, είναι «αλάθητος» ex cathedra και έχει υπερεξουσία επί όλων των τοπικών Εκκλησιών. Τι δέχεται η Ορθοδοξία : Ο Επίσκοπος Ρώμης ήταν ιστορικά πρώτος μεταξύ ίσων — τιμητική πρωτοκαθεδρία, όχι εξουσιαστική. Γιατί αποτελεί αγκάθι : Η Ορθοδοξία δεν μπορεί να αποδεχθεί υπερ-επισκοπική εξουσία. Το παπικό πρωτείο συγκρούεται με τη συνοδικότητα και την αυτοκεφαλία. 2. Filioque : Η Δύση προσέθεσε μονομερώς στο Σύμβολο «…και εκ του Υιού», χωρίς Οικουμενική Σύνοδο. Για την Ορθοδοξία αυτό σημαίνει παράβαση  τουκανόνα της συνοδικότητας. Διαστρέφει την τριαδολογική ισορροπία. Για τη Ρώμη: Είναι θεμιτή θεολογική εξέλιξη.3. Καθαρτήριο: Η Ρώμη διδάσκει ότι οι ψυχές καθαίρονται σε ενδιάμεση κατάσταση τιμωρίας/λύτρωσης. Η Ορθοδοξία: Δεν αποδέχεται τη διδασκαλία περί «τιμωρητικού πυρός». Βλέπει την ενδιάμεση κατάσταση ως μυστήριο, όχι δικανική διαδικασία. 4.”Αλάθητο” του Πάπα (Όρος της Α΄ Βατικανής Συνόδου, 1870.) :  Η Ορθοδοξία δεν αποδέχεται ατομικό αλάθητο, παρά μόνο συνοδικό. Το θεωρεί θεσμική αλλοίωση της αποστολικής πίστης. 5. Η «Ακτίστου Χάριτος» – παλαμική θεολογία: Η Ορθοδοξία διδάσκει, μετά τον Ησυχασμό και τον άγιο  Γρηγόριο Παλαμά, διάκριση ουσίας – ενεργειών του Θεού. Η Ρώμη δεν απορρίπτει πλήρως, αλλά δεν ενσωματώνει το παλαμικό δόγμα· πολλές σχολές της λειτουργούν εντός στοχαστικής-σχολαστικής θεολογίας που για την Ορθοδοξία σημαίνει  βαθιά διαφοροποίηση στην κατανόηση της θεώσεως. 6. Το ζήτημα των Ουνιτών (Eastern Catholics):  Οι «Ουνίτες» είναι κοινότητες Ανατολικών χριστιανών που δέχθηκαν την παπική υπαγωγή διατηρώντας τυπικά ανατολική λειτουργία. Η Ορθοδοξία τους θεωρεί παράγοντα διάρρηξης ενότητας και προϊόν πιέσεων . Τους βλέπει ως εμπόδιο ειλικρινούς διαλόγου. 7. Πρωτείο εξουσίας vs πρωτείο διακονίας : Για τη Ρώμη το πρωτείο είναι θεσμικό και καθοριστικό για την ενότητα. Για την Ορθοδοξία το πρωτείο μπορεί να είναι τιμητικό, όχι διοικητικό με το ερώτημα της Ορθόδοξης  παραδόσεως να είναι η μορφή της ενότητας; Συνοδική ή συγκεντρωτική; 8. Μνησικακία και συλλογική ιστορική μνήμη : Η ιστορική εμπειρία παραμένει ζωντανή Σοβαρές πληγές: Φωτιανό Σχίσμα . Σχίσμα 1054. Σταυροφορίες. Άλωση 1204. Πιέσεις για Ένωση στο Λυών και στη Φλωρεντία. Ουνιτισμός. Δύσκολο να υπάρξει εμπιστοσύνη χωρίς ιστορική κάθαρση. 9. Διαφορετικός εκκλησιαστικός πολιτισμός:  Η Ορθοδοξία έχει μυστικιστικό, πατερικό, λειτουργικό τρόπο προσέγγισης. Η Ρώμη έχει νομικο-θεσμική, σχολαστική και διοικητική παράδοση. Οι δύο κόσμοι λειτουργούν με διαφορετική νοοτροπία. 10. Πρακτικά – διοικητικά ζητήματα : Ποιος θα ελέγχει τις ανατολικές πατριαρχίες; Πώς θα διατηρηθεί η αυτοκεφαλία; Τι γίνεται με τις αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί (σύνοδοι, κανόνες); Πώς θα επιλυθούν οι επικαλύψεις δικαιοδοσιών σε Ανατολική Ευρώπη και Μέση Ανατολή;

Συνολικό συμπέρασμα

Τα «αγκάθια» δεν είναι απλές λεπτομέρειες αλλά βαθιά δογματικές, εκκλησιολογικές και ιστορικές διαφορές. Η ένωση, για να είναι πραγματική, απαιτεί: Θεολογική συμφωνία, όχι απλή συγκατάθεση. Θεσμική ισότητα, όχι υπαγωγή. Ιστορική κάθαρση, όχι προσπέρασμα των πληγών. Ειλικρινή αναγνώριση των διαφορών, όχι διπλωματικές διακηρύξεις. Με τα σημερινά δεδομένα, η ένωση παραμένει περισσότερο θεωρητική επιδίωξη σε επίπεδο διαλόγου παρά ρεαλιστική πρακτική προοπτική που συμβάλει στην αληθινή δογματική Θεολογία της ουσίας της Χριστιανικής πίστεως έτσι όπως την διαμόρφωσαν οι Θεοφόροι Πατέρες μέσω των Συνόδων . Απέναντι στην άποψη ότι οι καιροί επιβάλλουν την ενότητα των Χριστιανών όσο και αν αυτό ακούγεται λογικό , εν τούτοις η αλήθεια είναι ότι αποτελεί μια διαδικασία που θυσιάζει  την βάση της Ορθής πίστης και θεολογικής δογματικής όπως την διαμόρφωσαν οι Οικουμενικού Σύνοδοι . Συνεπώς δεν μπορούμε εμείς  οι Ορθόδοξοι να συρθούμε στο άρμα του Παπισμού αλλοιώνοντας την Ορθόδοξη Θεολογική παράδοση.