Σήμερα η Αγία μας Εκκλησία τιμά και ενθυμείται τον Μέγα Θεολόγο της Ορθοδοξίας, τον Άγιο Γρηγόριο Ναζιανζηνό ο οποίος αποτελεί μία από τις κορυφαίες μορφές της πατερικής σκέψης του 4ου αιώνα και συγχρόνως ένα από τα πιο λεπταίσθητα πνεύματα της χριστιανικής φιλοσοφίας. Η προσέγγισή του δεν είναι απλώς δογματική· είναι υπαρξιακή, ποιητική και βαθύτατα φιλοσοφική, εδραιωμένη στη συνάντηση της ελληνικής παιδείας με την αποκαλυπτική εμπειρία της Εκκλησίας.
Η αλήθεια είναι ότι αν και με έφεση στην μελέτη των βιογραφιών των αγίων της Εκκλησίας δεν είχα εμβαθύνει στην ζωή, το έργο, την προσφορά και την θεολογική σκέψη του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, ενός εκ των τριών μέγιστων φωστήρων της Εκκλησίας, των γραμμάτων και των τεχνών. Αφορμή για μια εμβάθυνση στο βίο του αγίου, του οποίου φέρω το όνομα, αποτέλεσε ένα βιβλίο που ήρθε στα χέρια μου με τίτλο «Ο πληγωμένος αετός – Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος» του Στ. Παπαδόπουλου (εκδ. Αποστολική διακονία), η ανάγνωση του οποίου με συγκλόνισε για το ήθος, το πνεύμα, την ταπεινότητα και το πνευματικό ανάστημα του μεγάλου αυτού ανδρός της Εκκλησίας μας, που δικαίως αναγνωρίζεται μέγιστος.
Σήμερα θα προσπαθήσω να εμβαθύνω στην φιλοσοφική και θεολογική διδασκαλία του Μεγάλου αυτού ανδρός της Αγίας μας Εκκλησίας, αισθανόμενος πως ενώ μιλάμε για έναν από τους τρείς μεγίστους της τρισηλίου θεότητας (τρείς Ιεράρχες) , δυστυχώς δεν έχουμε μελετήσει και εμβαθύνει στην φιλοσοφική του σκέψη όσον αφορά την πίστη μας αλλά και στο μέγεθος της προσφοράς του Αγίου Γρηγορίου στην καθαρότητά της.
- Ιστορικό πλαίσιο: η κρίσιμη τομή του 4ου αιώνα
Ο Γρηγόριος γεννιέται σε μια εποχή μεταβατική: ο χριστιανισμός έχει εξέλθει των διωγμών, αλλά δεν έχει ακόμη εδραιώσει τη θεολογική του αυτοσυνειδησία. Οι μεγάλες δογματικές έριδες (κυρίως ο Αρειανισμός) δεν είναι απλώς θεολογικές διαφωνίες· είναι φιλοσοφικές συγκρούσεις γύρω από το ερώτημα του είναι του Θεού και της δυνατότητας κοινωνίας του ανθρώπου με Αυτόν. Η Εκκλησία καλείται να αρθρώσει λόγο για τον Θεό χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της ελληνικής φιλοσοφίας, χωρίς να υποδουλωθεί σε αυτά. Ο Γρηγόριος βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σταυροδρόμι και με την μόρφωσή του αλλά κυρίως με την στάση ζωής του, θεολογεί εξηγώντας όλα τα βαθειά νοήματα της πίστεώς μας δίνοντας νόημα και περιεχόμενο σ΄ αυτήν.
- Θεολογία ως εμπειρία και όχι ως σύστημα
Για τον Γρηγόριο, η θεολογία δεν είναι διανοητική κατασκευή αλλά καρπός καθάρσεως και θεωρίας. Η περίφημη ρήση του, ότι «θεολογεῖν οὐ παντὸς ἀνδρός», δεν εκφράζει ελιτισμό αλλά οντολογική προϋπόθεση: ο λόγος περί Θεού προϋποθέτει μεταμόρφωση του όντος. Σε βαθύ φιλοσοφικό επίπεδο, ο Γρηγόριος κινείται πέρα από τον γνωσιολογικό ρεαλισμό της αρχαίας φιλοσοφίας. Ο Θεός δεν είναι αντικείμενο γνώσεως αλλά Πρόσωπο που αποκαλύπτεται. Η αλήθεια δεν «κατέχεται», αλλά βιώνεται ως σχέση.
- Αποφατισμός και οντολογία του μυστηρίου
Κεντρικό στοιχείο της σκέψης του είναι ο αποφατισμός. Ο Θεός, ως άπειρος, δεν μπορεί να συλληφθεί από πεπερασμένες έννοιες. Εδώ ο Γρηγόριος συνομιλεί σιωπηρά με τον Πλάτωνα και τον Νεοπλατωνισμό, αλλά προχωρεί πέρα από αυτούς: Στον Πλάτωνα, το Έν είναι απρόσιτο αλλά απρόσωπο. Στον Γρηγόριο, ο Θεός είναι απερίγραπτος αλλά προσωπικός. Η άγνοια του Θεού δεν είναι έλλειμμα γνώσης, αλλά μορφή ανώτερης γνώσης: γνώση του ότι ο Θεός υπερβαίνει κάθε κατηγορία. Πρόκειται για μια «σοφή άγνοια» που θεμελιώνει την ταπείνωση του νου.
- Τριαδολογία: κοινωνία ως θεμελιώδης κατηγορία του είναι
Η συμβολή του Αγίου Γρηγορίου στην τριαδολογική θεολογία είναι αποφασιστική. Φιλοσοφικά, μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την ουσία στο πρόσωπο. Ο Θεός δεν είναι μονάδα που αργότερα «διαιρείται» σε τρία, αλλά κοινωνία προσώπων. Το είναι του Θεού είναι σχέση. Έτσι, η αγάπη δεν είναι ιδιότητα του Θεού αλλά τρόπος υπάρξεως. Η σκέψη αυτή ανατρέπει την αρχαία ελληνική μεταφυσική, όπου η τελειότητα ταυτιζόταν με την αυτάρκεια. Στον Γρηγόριο, η τελειότητα ταυτίζεται με την κοινωνία.
- Χριστολογία και φιλοσοφία του ανθρώπου
Το «ὃ γὰρ οὐ προσέλαβεν, οὐκ ἐθεράπευσεν» αποτελεί όχι μόνο θεολογική αλλά και φιλοσοφική θέση. Ο άνθρωπος είναι ενιαίο ον· η σωτηρία δεν μπορεί να είναι μερική. Ο Χριστός προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση στο σύνολό της, και έτσι θεμελιώνεται μια δυναμική οντολογία του ανθρώπου: ο άνθρωπος δεν είναι κλειστό σύστημα αλλά ον ανοιχτό στη θέωση. Η ανθρώπινη ύπαρξη, κατά τον Γρηγόριο, κινείται μεταξύ φθοράς και θεϊκής κλήσεως· είναι τραγική και συγχρόνως δοξαστική.
- Λόγος, ποίηση και φιλοσοφία
Ο Γρηγόριος δεν είναι συστηματικός φιλόσοφος· είναι ποιητής της θεολογίας. Η γλώσσα του φτάνει στα όριά της και συχνά σιωπά. Αυτό δεν είναι αδυναμία, αλλά συνειδητή φιλοσοφική στάση: το μυστήριο δεν χωρά σε συστήματα. Η θεολογία του είναι «λυρική μεταφυσική» — ένας λόγος που δεν εξαντλεί την αλήθεια αλλά την υποδεικνύει.
7. Παράδειγμα άκρας ταπεινώσεως
Όσον αφορά το κάλεσμα του αγίου για τον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως, προκειμένου να αντιμετωπίσει τον περίφημο αιρεσιάρχη Αρειανό, το βιβλίο “ο πληγωμένος αετός”, αναφέρει: «…Στις αγορές, στις πλατείες, στα προαύλια των ναών και στις στοές, έδιναν κι έπαιρναν οι κουβέντες για τον Γρηγόριο. -Ένας χωριάτης θα διδάξει εμάς τους πρωτευουσιάνους; Αυτός ούτε να μιλήσει δεν μπορεί καλά καλά. Δεν κοιτάει τα στραβά του μούτρα, μόνο θέλει να μας βγει και μπροστά! Μαζεύει ο πεινασμένος τον κόσμο, μιλάει τάχα με σοφία και νομίζει ότι θα μας πείσει όλους! Ιδέτε τον καλά και πείτε, είναι αυτός για ηγέτης πνευματικός; Αυτός, τρομάρα του, δεν έχει ούτε ένα ράσο της προκοπής … Κουρέλι φοράει επάνω του, δεν τον βλέπετε… Και θέλει να γίνει κεφαλή της Εκκλησίας μας!
Τέτοια και άλλα χειρότερα λέγανε για τον Γρηγόριο, που σιγά σιγά φτάνανε στ’ αυτιά και του ίδιου ή τα μάντευε από τα μισόλογα των δικών του. Και το πιο πικρό ήταν ότι και κάποιοι ορθόδοξοι αισθάνονταν λίγο άσχημα με τη φτωχική εμφάνισή του. Νόμιζαν ότι για να επιβληθεί ως αρχηγός, ως κεφαλή της Εκκλησίας, πρέπει να έχει και παρουσιαστικό εντυπωσιακό. Να περπατάει περήφανα, να κάνει περίπατο στις στοές με συνοδεία, να φοράει πολυτελή ρούχα, να κάθεται σε χρυσοποίκιλτους θρόνους, να ορίζει, να εποπτεύει τα πάντα, να έχει το αλάθητο. Έπειτα να έχει κοινωνικές σχέσεις με υψηλά πρόσωπα, να καλοτρώει, να κουβεντιάζει διασκεδαστικά στα δείπνα.
Ήταν κι εκείνη η προφορά του η καππαδοκική, που τάχα ενοχλούσε. Αυτοί, πρωτευουσιάνοι, είχανε πιο λεπτή προφορά. Έλεγαν, βέβαια, ένα σωρό ανοησίες και κακοδοξίες, ενώ εκείνος με τη βαριά του προφορά έλεγε σοφά… τέτοια όμως δεν είχανε σημασία, δεν μπορούσανε να τα κρίνουνε οι ρηχοί άνθρωποι. Είχε, λοιπόν, τα βάσανά του ο Γρηγόριος, φτάνανε κι αυτές οι κακοήθειες στ’ αυτιά του και πληγωνότανε πολύ. Έφταιγε που γεννήθηκε πολύ συναισθηματικός, ευαίσθητος… Έφταιγε την εποχή εκείνη και το φθινόπωρο που του ‘φερνε μελαγχολία… κάτι σαν σφίξιμο. Εμφανίστηκε απειλητικό και το άσθμα. Τέτοιες ώρες δεν ήθελε να βγαίνει καθόλου έξω. Κλεινότανε στο μικρό σπιτάκι. Κι ακόμα πιο μέσα, στον εαυτό του. Εκεί έκλαιγε, εκεί απολογιότανε, εκεί καμμιά φορά γύριζε στον Χριστό και ρώταγε : – Θα περάσω κι άλλα, Χριστέ μου, θα μ’ αφήσεις κι άλλο στον ξένο τόπο; Η προσευχή και τα δάκρυα τον γαληνεύανε. Το άσθμα υποχωρούσε. Μπορούσε κι ανέπνεε λίγο ελεύθερα…». Μέσα σ΄ αυτό το κλίμα και μ΄ αυτήν την ταπεινότητα, έδρασε, πολέμησε και νίκησε κατά κράτος τον Αρειανισμό ο Άγιος Γρηγόριος. . .
- Συμπέρασμα: ο Γρηγόριος ως υπαρξιακός φιλόσοφος της Εκκλησίας
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος δεν προσφέρει απαντήσεις με τη νεωτερική έννοια· προσφέρει προσανατολισμό ύπαρξης. Η σκέψη του συνιστά μια ριζική μετατόπιση: από τη γνώση ως κυριαρχία στη γνώση ως κοινωνία, από το είναι ως αυτάρκεια στο είναι ως αγάπη. Σε αυτό το βάθος, ο Γρηγόριος δεν ανήκει μόνο στην ιστορία της θεολογίας, αλλά και στην ιστορία της φιλοσοφίας — ως ένας από τους πρώτους στοχαστές που τόλμησαν να θεμελιώσουν την οντολογία πάνω στο Πρόσωπο και το Μυστήριο.